Doğuş Pertez
Emekli Yönetici
Öğretici Metinlerde Didaktik Anlam Bilimi İlişkileri
Öğretici metinler ispatlama metinleri açıklama metinleri yazarken en önemli sorun cümleler ve paragraflar arasında anlam ilişkileri kurma işidir. Cümle ve paragrafları birleştiren üç tip anlam ilişkisi vardır: Bunlar kronolojik ilişkiler mantık ilişkileri ve adaptasyon ilişkileridir:
1) Kronolojik ilişkiler:
Cümlelerde ve paragraflarda olgulardan kronolojik olarak zaman sırası içinde söz edebiliriz. Bir olgu diğer bir olgudan ya önce ya sonra olmuştur yahut da iki olgu eş zamanlıdır. Bu olgulardan söz ederken bu oluş ve ortaya çıkış sırasına uyduğumuzda zamansal anlam ilişkileri kurmuş oluruz:
Bu ilişkileri şöyle bir tablo halinde gösterebiliriz:
1 X’ten sonra Y Sonralılık
2 X’ten önce Y Öncelilik
3 X Y ile birlikte Eşzamanlılık süredeşlik
Örnekler:
1) Ayşe güldü selâm verdi.
2) Ayşe selâm vermeden güldü.
3) Ayşe selâm verirken güldü.
2) Mantıkî İlişkiler:
Cümleler ve paragraflar birbirlerine mutlaka mantıkî ilişkilerle bağlanmalıdır. Bu ilişkiler sebep sonuç imtiyaz yani üstünlük çıkarma toplama şart amaç alternatif benzeşme fark ve karşıtlık ilişkileridir.
Bu ilişkileri şöyle bir tablo ile gösterebiliriz:
1 X Y sonuç sebep
2 X Y sebep Sonuç
3 X tamam ama Y imtiyaz
4 X eksi Y çıkarma azaltma
5 X ve Y toplama çoğaltma
6 X ise Y şart
7 X için Y amaç
8 X yahut Y alternatif
9 X = Y benzeşme
10 X Y fark
11 X >< Y antitez karşıt mukabil (opposition)
1) Düştüğü için kırıldı.
2) Kırılması düştüğündendir.
3) Yeşil ama açık.
4) Çam hariç diğer ağaçlar.
5) Bitkiler ve hayvanlar.
6) Gelirse uğrar.
7) Öğrenmek için sordu.
8) Bakır yahut demir.
9) Hem demir hem bakır erir.
10) Üzüm karpuz.
11) Ahmet inerken Mehmet çıkıyordu.
3) Adaptasyon ilişkileri (“adaptation” yahut “modalisation”
:
Cümlelerin ve paragrafların daha iyi anlaşılabilmesi için eşanlamlılıktan açıklamalardan sergilemelerden ve benzerliklerden yararlanılır. Böylece çümleler ve paragraflar arasında benzerlik ilişkisi kurulur.
Bu ilişkileri şöyle bir tablo ile gösterebiliriz:
1 X Y tarafından genişletilir Yeniden biçimlendirme eşanlamlılık
2 X Y aracılığıyla kesinleştirilir Açıklama
3 X Y örneğiyle göz önünde canlandırılır Sergileme (illustration)
4 X Y ile karşıyaştırılır mukayese edilir Benzerlik (analogie)
Örnekler:
1) Önermeler yani hüküm bildiren cümleler...
2) Sözce cümle değildir: Cümle söz dizimi kurallarına uygun soyut bir yapıdır. Buna karşılık kurallı yahut kuralsız bütün sözler sözcedir.
3) Bir atomun yapısı güneş sistemine benzer.
4) Şiir ve müzik sanatlarının malzemesi ses resim sanatınınki ise renklerdir.
Bir cümlede değişik anlam ilişkileri kurmak için kullanılan başlıca yollar:
• Bir araç-kelime kullanılır (mot-outil )
Ayşe yorgun olduğu için oturdu. (Kırmızılar araç kelimedir)
• Bir sıfat fiil (partisip) kullanılır:
Yorgun olan Ayşe oturdu. (Kırmızlar sıfat fiildir)ı
• Bir bağlaç ( connecteur) kullanılır:
Yorgunluğu Ayşe’yi oturmak zorunda bıraktı. (Kırmızı ile gösterilen ek bu kullanımda -dil bilgisinde değilanlam biliminde- bağlaçtır.)
• Noktalama işaretlerinden yararlanılır:
Ayşe yorgunduturdu.
• Yarım cümlelerden yararlanılır:
Yorgunluk işte. Ayşe oturdu.
• Üstü kapalı ( implicite) bir bağ kurulur:
Ayşe yorulmuştu oturdu..
• Bir zarf fiilden yararlanılır:
Ayşe yorularak oturdu.
• Düzenleyici bir cümleden yararlanılır:
Oturuyordu: Hak verdim: Ayşe yorulmuştu.
Haz.: R. Filizok
1) Kronolojik ilişkiler:
Cümlelerde ve paragraflarda olgulardan kronolojik olarak zaman sırası içinde söz edebiliriz. Bir olgu diğer bir olgudan ya önce ya sonra olmuştur yahut da iki olgu eş zamanlıdır. Bu olgulardan söz ederken bu oluş ve ortaya çıkış sırasına uyduğumuzda zamansal anlam ilişkileri kurmuş oluruz:
Bu ilişkileri şöyle bir tablo halinde gösterebiliriz:
1 X’ten sonra Y Sonralılık
2 X’ten önce Y Öncelilik
3 X Y ile birlikte Eşzamanlılık süredeşlik
Örnekler:
1) Ayşe güldü selâm verdi.
2) Ayşe selâm vermeden güldü.
3) Ayşe selâm verirken güldü.
2) Mantıkî İlişkiler:
Cümleler ve paragraflar birbirlerine mutlaka mantıkî ilişkilerle bağlanmalıdır. Bu ilişkiler sebep sonuç imtiyaz yani üstünlük çıkarma toplama şart amaç alternatif benzeşme fark ve karşıtlık ilişkileridir.
Bu ilişkileri şöyle bir tablo ile gösterebiliriz:
1 X Y sonuç sebep
2 X Y sebep Sonuç
3 X tamam ama Y imtiyaz
4 X eksi Y çıkarma azaltma
5 X ve Y toplama çoğaltma
6 X ise Y şart
7 X için Y amaç
8 X yahut Y alternatif
9 X = Y benzeşme
10 X Y fark
11 X >< Y antitez karşıt mukabil (opposition)
1) Düştüğü için kırıldı.
2) Kırılması düştüğündendir.
3) Yeşil ama açık.
4) Çam hariç diğer ağaçlar.
5) Bitkiler ve hayvanlar.
6) Gelirse uğrar.
7) Öğrenmek için sordu.
8) Bakır yahut demir.
9) Hem demir hem bakır erir.
10) Üzüm karpuz.
11) Ahmet inerken Mehmet çıkıyordu.
3) Adaptasyon ilişkileri (“adaptation” yahut “modalisation”
:Cümlelerin ve paragrafların daha iyi anlaşılabilmesi için eşanlamlılıktan açıklamalardan sergilemelerden ve benzerliklerden yararlanılır. Böylece çümleler ve paragraflar arasında benzerlik ilişkisi kurulur.
Bu ilişkileri şöyle bir tablo ile gösterebiliriz:
1 X Y tarafından genişletilir Yeniden biçimlendirme eşanlamlılık
2 X Y aracılığıyla kesinleştirilir Açıklama
3 X Y örneğiyle göz önünde canlandırılır Sergileme (illustration)
4 X Y ile karşıyaştırılır mukayese edilir Benzerlik (analogie)
Örnekler:
1) Önermeler yani hüküm bildiren cümleler...
2) Sözce cümle değildir: Cümle söz dizimi kurallarına uygun soyut bir yapıdır. Buna karşılık kurallı yahut kuralsız bütün sözler sözcedir.
3) Bir atomun yapısı güneş sistemine benzer.
4) Şiir ve müzik sanatlarının malzemesi ses resim sanatınınki ise renklerdir.
Bir cümlede değişik anlam ilişkileri kurmak için kullanılan başlıca yollar:
• Bir araç-kelime kullanılır (mot-outil )
Ayşe yorgun olduğu için oturdu. (Kırmızılar araç kelimedir)
• Bir sıfat fiil (partisip) kullanılır:
Yorgun olan Ayşe oturdu. (Kırmızlar sıfat fiildir)ı
• Bir bağlaç ( connecteur) kullanılır:
Yorgunluğu Ayşe’yi oturmak zorunda bıraktı. (Kırmızı ile gösterilen ek bu kullanımda -dil bilgisinde değilanlam biliminde- bağlaçtır.)
• Noktalama işaretlerinden yararlanılır:
Ayşe yorgunduturdu.
• Yarım cümlelerden yararlanılır:
Yorgunluk işte. Ayşe oturdu.
• Üstü kapalı ( implicite) bir bağ kurulur:
Ayşe yorulmuştu oturdu..
• Bir zarf fiilden yararlanılır:
Ayşe yorularak oturdu.
• Düzenleyici bir cümleden yararlanılır:
Oturuyordu: Hak verdim: Ayşe yorulmuştu.
Haz.: R. Filizok
