CoDeYs
Üye
Shakespeare - Bir Yaz Gecesi Rüyası
BİR YAZ GECESİ RÜYASI
SHAKESPEARE
Bugünün edebiyat ve tiyatro dünyasına gereğince vurgulanmamış bir gerçek var: Shakespearein ne denli büyük olduğu değil ne denli ünlü olduğu gerçeği. Birincisi anlamı bulanık öznel sağlamasını yapması zor genel bir yargı; ikincisiyse kanıtlarıyla ortada.
İngiliz (ve bir ölçüde Amerikan) dili edebiyatı kültürüyle ve batı Tiyatrosuyla yakından ilgilenen hiç kimse Shakespearei sevmese bile bilmeden edemez niye sevmediğini bilmek için bile olsa.
Shakespeare (1564-1616) ölümünden bu yana giderek artan oranda İngiliz kültürüne uygarlığına ve dünya tiyatrosuna sızmış işlemiştir. BugünShakespeareden tek bir oyun görmemiş ya da okumamış bir şiir duymamış bir İngiliz bile zaman zaman farkında olmadan onu konuşur onunla düşünür. Özdeyişleri atasözü olmuş deyimleri deyişleri terimleri dili donatmıştır.
Shakespearei bilmeden tiyatro eleştirisi okuyamazsınız. Çünkü tüm eleştirmenler bildiğinizi varsayar. Değinilerin çoğunluğu onadır; örnekler ondan verilir karşılaştırmalar onunla yapılır.
Romancılar şairler tiyatro yazarları besteciler filmciler televizyon programcıları onun bir sözünden (esinlenerek) bir yapıt yaratırlar. Onun sözleriişlediği konular oyunları üzerine binlerce kitap yazılmıştır ve yazılmaktadır. Shakespeare yeni sanat ürünlerinin esin ve bu arada pek çok anlamdabinlerce kişinin geçim kaynağıdır.
Shakespearei bilmek Batı edebiyatına tiyatrosuna kültürüne ortak olmak demektir; o ortaklıktan bir şeyler kazanmak kazandırmak demektir. Bütün bunlar aşağı yukarı kesin. Eğer bunların yanında okur-seyirci bir büyük sanatçının sanatına da ortak olabilmişse Hamletin tuttuğu aynada kendini ve insanı çağını ve çağları görebilmişse bu da az kazanç sayılmamalı.
Shakespearein yaşamı hakkında fazla bir şey bilinmiyor. Özellikle sanatına ışık tutabilecek bilgiler ve belgeler günümüze ulaşmamış. Güvenilir kaynaklardan hiçbiri bize Shakespearein gerek oyuncu gerek yazar olarak tiyatroya nasıl başladığını oyunlarını hangi ortamda yazdığını ömrünün son birkaç yılında ne yaptığını söylemiyor.
Ama elimizde pek çoğu dünya tiyatrosunu sarmış otuz beşi aşkın oyun türünün yetkin örnekleri arasında sayılan bir soneler dizisi ve önemi küçümsenemeyecek bir kaç uzun şiir var. Bu yapıtlar 17. yüzyılın ortalarından başlayarak okur ve seyircilerde Shakespearei tanıma isteği doğurmuş ve yapılan araştırmalar sonucu sanatçının yaşamı çağı ve toplumsal çevresiyle ilgili pek çok ipucu elde edilmiş. Bu ipuçlarının yukarıda belirtildiği gibiShakespearein sanatını değerlendirmede köklü bir etkisi olmamakla birlikte yazarı tarihsel ve toplumsal bir perspektife yerleştirme açısından yararı olabilir. Bu konuda ayrıntılı bilgi Shakespeare üzerine yazılmış İngilizce ve Türkçe kaynaklardan edinilebilir. Burada kısa bir özetle yetinilmiştir.
Shakespearein yaşamına geçmeden önce Shakespearein okuruna bir açıklamada bulunmak gerekiyor. Sanatçının oyunlarını bir okur kitlesinden çoksahne için yazdığını tekrarlamakta yarar var. Okur kendini zaman zaman seyircinin oyuncunun yönetmen ve yapımcının yerine koymak zorunda; hayal gücünü son sınırına dek kullanmaya çalışmak belki de okurken oyunu kafasının içine sahnelemek zorunda. Satırların arası zaman zaman yalnızca bu yolla okunabiliyor.
Bir de Shakespearein çağının pek çok İngiliz yazarı gibi söz sanatlarına olan düşkünlüğünü yadırgamamak gerekiyor. Shakespeare bir söz cambazıydı: Yapıtları baştan başa kelime oyunlarıyla alışılmadık benzetmelerle çarpıcı kişileştirmelerle doludur. İnsan bir çiğ tanesidir bir toz parçasıdırdünya tohum kaçmış bir bahçedir sevgi ilkbaharda bir menekşe gibi erken açan ömrü kısa bir çiçektir esip geçen bir kokudur; kimi insanların yapabilecekleri doğumlarıyla sınırlanmıştır. En temkinli genç kız bile güzelliğini yalnız gökteki aya gösterse yeterince tedbirsiz sayılır.
Shakespeare 1564 yılında İngilterenin Stratford-upon-Avon kasabasında doğmuş. Babasının dericilik ve yün alım satımıyla uğraştığı zamanla belediyeye geçip yönetimde söz sahibi kişiler arasında yer aldığı biliniyor.
İlk ve ortaöğretimini Stratfordda yaptığı sanılıyor. O çağda okullarda öğretim dili genellikle Latinceymiş. Önemli ders konuları arasında dilbilgisikonuşma ve yazma sanatı mantık ve klasik edebiyat (eski Yunan ve Latin edebiyatı) geliyor. Shakespeare okul yıllarında Ezopun masallarını Terentius ve Plautusun oyunlarını okumuş seyretmiş ve belki bu oyunlardan bir iki sahne oynamış olabilir. Shakespearein yine bu sıralarda Cicero VergiliusHoratius ve Ovidiusu aslından ya da çevirisinden okuduğu tahmin ediliyor.
Okul dışında renkli bir yaşam sürdüğü aşağı yukarı kesin. Stratfordun içinden geçen Avon nehrinin iki yakasında da verimli tarlalar yeşil otlaklar ve bahçeler uzanıyormuş. Shakespearein kırları bahçeleri çiçekleri hayvanları doğayı çok sevdiği ve iyi tanıdığı oyunlarından anlaşılıyor.
Her Pazar ailecek kiliseye giderlermiş. Hıristiyanlığın her yönüyle Shakespeare üzerinde derin bir etki bıraktığı su götürmezse de bu etki onu ilerde dinin öğretisini de tartışma konusu yapmaktan alıkoymamış.
Stratforda sık sık gezici tiyatro kumpanyaları da uğrarmış. Shakespearein babası bir ara bu kumpanyalara oyunlarını belediye sınırları içinde sergileyebilmeleri için gerekli izni veren kişi olduğuna göre yazarın da bu kumpanyaları iyi tanıdığı ve oyunlarını seyrettiği sanılıyor.
Shakespearein okulu bitirdikten sonra ne işle uğraştığı bilinmiyor. 1582 yılında 18 yaşındayken Anne Harhawayle evlenmiş. Eldeki belgelere göregelin kocasından sekiz yıl daha yaşlı ve nikâhta hamileymiş. Shakespearein Anne Hathawayden 1583 yılında bir kızı 1585 yılında da bir kız bir oğlan ikizleri olmuş. İlk kızın adı Susana ikizlerin adı da Hamnet ve Judithmiş.
Elimizde bundan sonraki yedi yılla ilgili hiçbir bilgi yok. Shakespearein bu süre içinde ne yaptığına ilişkin tahminler yürütülüyor: Öğretmenlik avukatlık askerlik matbaacılık gemicilik aktörlük yapmış; yurtiçinde ya da dışında gezmiş olabilir.
Bilinen tek şey bu yedi yıl içinde Stratforddan çıkıp Londraya geldiği bir tiyatro kumpanyasına katıldığı şiir ve oyun yazmaya başladığı. 1592 yılındayazar Robert Greenein hem aktörlük hem de oyun yazarlığı yapan Shakespeare için ülkede yalnızca kendinin sahne dünyasını sarsabildiğini (Shakescene) sanan bir yeni yetme (upstart crow) dediğini biliyoruz
1596dan başlayarak Shakespearein ününün artmaya başladığını Stratford ve Londradaki kayıtlardan öğreniyoruz. 1598de Francis Meres adlı bir yazarShakespearei Plautus ve Senecayla kıyaslayarak Hem komedi hem de tragedya türünde ülkemizin en iyi yazarlarından biri diyor.
Bu yıldan sonra Shakespearein yazarlıktan oldukça yüksek sayılabilecek bir gelir sağladığı Stratford ve Londrada mal mülk satın aldığı biliniyor. O gün için birer meslek bile sayılmayan oyun yazarlığı ve belki de aktörlükten Shakespearein nerdeyse zengin olması başarısının boyutları hakkında fikir verebilir.
Ömrünün son yıllarında sağlığının pek yerinde olmadığı sanılıyor. 1616 yılında ölen Shakespeare için 1623 yılında Stratfordda bir anıt dikilmiş. Bu anıtın üzerindeki yazıda Shakespeare Sokrates ve Vergiliusla aynı düzeyde görülüyor. Aynı yıl oyunlarının ilk toplu basımı (firs folio) yapılmış.
Shakespearein bir anlamda tam zamanında doğduğu söylenebilir. İngiltere bu sırada her yönden bir ilerleme devrine girmiş. Protestanlar ve Katolikler arasındaki çatışma durulmuş ülke güçlenmeye ve zenginleşmeye başlamış. Kraliçe Elizabeth sağlam ve sağduyulu bir yönetimle ülkede birlik sağlamayı başarmış. Yurtseverlik duygusu giderek artmaktaymış. Avrupada başlayan Rönesans (yeniden doğuş) İngilterede de etkisin göstermiş. Klasik çağ kültürü ile ilgili yeni bilgiler İngiltereye de aktırılmış. Sanatın her dalı bir gelişme içinde olmakla birlikte özellikle tiyatro ve edebiyat alanlarında olağanüstü bir canlılık görülmüş. Ovidius Apuleius Horatius Heliodorus Plutarkhos Homeros Seneca Vergilius gibi yazarlar İngilizceye çevrilmiş. Shakespearein özellikle Ovidius ve Plutarkhostan büyük ölçüde etkilendiği sanılıyor. Eki yeni; İngiltere içinde dışında başka pek çok yazarın da Shakespearee esin kaynağı olduğu biliniyor. Bu yazarlardan başlıcaları şunlar: Boccaccio Chaucer Holinshed Lyly Spenser Sidney Grene NasheMontaigne.
Shakespearein şiirleri arasında özellikle Soneler anılmaya değer. Oyunlarından en tanınmışları ise: Hamlet Macbeth Kral Lear Othello Romeo ve Juliet Venedik Taciri Julius Caesar Antonius ve Kleopatra Fırtına IV. Henry Bir Yaz Gecesi Rüyası Kuru Gürültü Size Nasıl Geliyorsa Öyledir ve On İkinci Gece.
Bülent Bozkurt
SHAKESPEARE
Bugünün edebiyat ve tiyatro dünyasına gereğince vurgulanmamış bir gerçek var: Shakespearein ne denli büyük olduğu değil ne denli ünlü olduğu gerçeği. Birincisi anlamı bulanık öznel sağlamasını yapması zor genel bir yargı; ikincisiyse kanıtlarıyla ortada.
İngiliz (ve bir ölçüde Amerikan) dili edebiyatı kültürüyle ve batı Tiyatrosuyla yakından ilgilenen hiç kimse Shakespearei sevmese bile bilmeden edemez niye sevmediğini bilmek için bile olsa.
Shakespeare (1564-1616) ölümünden bu yana giderek artan oranda İngiliz kültürüne uygarlığına ve dünya tiyatrosuna sızmış işlemiştir. BugünShakespeareden tek bir oyun görmemiş ya da okumamış bir şiir duymamış bir İngiliz bile zaman zaman farkında olmadan onu konuşur onunla düşünür. Özdeyişleri atasözü olmuş deyimleri deyişleri terimleri dili donatmıştır.
Shakespearei bilmeden tiyatro eleştirisi okuyamazsınız. Çünkü tüm eleştirmenler bildiğinizi varsayar. Değinilerin çoğunluğu onadır; örnekler ondan verilir karşılaştırmalar onunla yapılır.
Romancılar şairler tiyatro yazarları besteciler filmciler televizyon programcıları onun bir sözünden (esinlenerek) bir yapıt yaratırlar. Onun sözleriişlediği konular oyunları üzerine binlerce kitap yazılmıştır ve yazılmaktadır. Shakespeare yeni sanat ürünlerinin esin ve bu arada pek çok anlamdabinlerce kişinin geçim kaynağıdır.
Shakespearei bilmek Batı edebiyatına tiyatrosuna kültürüne ortak olmak demektir; o ortaklıktan bir şeyler kazanmak kazandırmak demektir. Bütün bunlar aşağı yukarı kesin. Eğer bunların yanında okur-seyirci bir büyük sanatçının sanatına da ortak olabilmişse Hamletin tuttuğu aynada kendini ve insanı çağını ve çağları görebilmişse bu da az kazanç sayılmamalı.
Shakespearein yaşamı hakkında fazla bir şey bilinmiyor. Özellikle sanatına ışık tutabilecek bilgiler ve belgeler günümüze ulaşmamış. Güvenilir kaynaklardan hiçbiri bize Shakespearein gerek oyuncu gerek yazar olarak tiyatroya nasıl başladığını oyunlarını hangi ortamda yazdığını ömrünün son birkaç yılında ne yaptığını söylemiyor.
Ama elimizde pek çoğu dünya tiyatrosunu sarmış otuz beşi aşkın oyun türünün yetkin örnekleri arasında sayılan bir soneler dizisi ve önemi küçümsenemeyecek bir kaç uzun şiir var. Bu yapıtlar 17. yüzyılın ortalarından başlayarak okur ve seyircilerde Shakespearei tanıma isteği doğurmuş ve yapılan araştırmalar sonucu sanatçının yaşamı çağı ve toplumsal çevresiyle ilgili pek çok ipucu elde edilmiş. Bu ipuçlarının yukarıda belirtildiği gibiShakespearein sanatını değerlendirmede köklü bir etkisi olmamakla birlikte yazarı tarihsel ve toplumsal bir perspektife yerleştirme açısından yararı olabilir. Bu konuda ayrıntılı bilgi Shakespeare üzerine yazılmış İngilizce ve Türkçe kaynaklardan edinilebilir. Burada kısa bir özetle yetinilmiştir.
Shakespearein yaşamına geçmeden önce Shakespearein okuruna bir açıklamada bulunmak gerekiyor. Sanatçının oyunlarını bir okur kitlesinden çoksahne için yazdığını tekrarlamakta yarar var. Okur kendini zaman zaman seyircinin oyuncunun yönetmen ve yapımcının yerine koymak zorunda; hayal gücünü son sınırına dek kullanmaya çalışmak belki de okurken oyunu kafasının içine sahnelemek zorunda. Satırların arası zaman zaman yalnızca bu yolla okunabiliyor.
Bir de Shakespearein çağının pek çok İngiliz yazarı gibi söz sanatlarına olan düşkünlüğünü yadırgamamak gerekiyor. Shakespeare bir söz cambazıydı: Yapıtları baştan başa kelime oyunlarıyla alışılmadık benzetmelerle çarpıcı kişileştirmelerle doludur. İnsan bir çiğ tanesidir bir toz parçasıdırdünya tohum kaçmış bir bahçedir sevgi ilkbaharda bir menekşe gibi erken açan ömrü kısa bir çiçektir esip geçen bir kokudur; kimi insanların yapabilecekleri doğumlarıyla sınırlanmıştır. En temkinli genç kız bile güzelliğini yalnız gökteki aya gösterse yeterince tedbirsiz sayılır.
Shakespeare 1564 yılında İngilterenin Stratford-upon-Avon kasabasında doğmuş. Babasının dericilik ve yün alım satımıyla uğraştığı zamanla belediyeye geçip yönetimde söz sahibi kişiler arasında yer aldığı biliniyor.
İlk ve ortaöğretimini Stratfordda yaptığı sanılıyor. O çağda okullarda öğretim dili genellikle Latinceymiş. Önemli ders konuları arasında dilbilgisikonuşma ve yazma sanatı mantık ve klasik edebiyat (eski Yunan ve Latin edebiyatı) geliyor. Shakespeare okul yıllarında Ezopun masallarını Terentius ve Plautusun oyunlarını okumuş seyretmiş ve belki bu oyunlardan bir iki sahne oynamış olabilir. Shakespearein yine bu sıralarda Cicero VergiliusHoratius ve Ovidiusu aslından ya da çevirisinden okuduğu tahmin ediliyor.
Okul dışında renkli bir yaşam sürdüğü aşağı yukarı kesin. Stratfordun içinden geçen Avon nehrinin iki yakasında da verimli tarlalar yeşil otlaklar ve bahçeler uzanıyormuş. Shakespearein kırları bahçeleri çiçekleri hayvanları doğayı çok sevdiği ve iyi tanıdığı oyunlarından anlaşılıyor.
Her Pazar ailecek kiliseye giderlermiş. Hıristiyanlığın her yönüyle Shakespeare üzerinde derin bir etki bıraktığı su götürmezse de bu etki onu ilerde dinin öğretisini de tartışma konusu yapmaktan alıkoymamış.
Stratforda sık sık gezici tiyatro kumpanyaları da uğrarmış. Shakespearein babası bir ara bu kumpanyalara oyunlarını belediye sınırları içinde sergileyebilmeleri için gerekli izni veren kişi olduğuna göre yazarın da bu kumpanyaları iyi tanıdığı ve oyunlarını seyrettiği sanılıyor.
Shakespearein okulu bitirdikten sonra ne işle uğraştığı bilinmiyor. 1582 yılında 18 yaşındayken Anne Harhawayle evlenmiş. Eldeki belgelere göregelin kocasından sekiz yıl daha yaşlı ve nikâhta hamileymiş. Shakespearein Anne Hathawayden 1583 yılında bir kızı 1585 yılında da bir kız bir oğlan ikizleri olmuş. İlk kızın adı Susana ikizlerin adı da Hamnet ve Judithmiş.
Elimizde bundan sonraki yedi yılla ilgili hiçbir bilgi yok. Shakespearein bu süre içinde ne yaptığına ilişkin tahminler yürütülüyor: Öğretmenlik avukatlık askerlik matbaacılık gemicilik aktörlük yapmış; yurtiçinde ya da dışında gezmiş olabilir.
Bilinen tek şey bu yedi yıl içinde Stratforddan çıkıp Londraya geldiği bir tiyatro kumpanyasına katıldığı şiir ve oyun yazmaya başladığı. 1592 yılındayazar Robert Greenein hem aktörlük hem de oyun yazarlığı yapan Shakespeare için ülkede yalnızca kendinin sahne dünyasını sarsabildiğini (Shakescene) sanan bir yeni yetme (upstart crow) dediğini biliyoruz
1596dan başlayarak Shakespearein ününün artmaya başladığını Stratford ve Londradaki kayıtlardan öğreniyoruz. 1598de Francis Meres adlı bir yazarShakespearei Plautus ve Senecayla kıyaslayarak Hem komedi hem de tragedya türünde ülkemizin en iyi yazarlarından biri diyor.
Bu yıldan sonra Shakespearein yazarlıktan oldukça yüksek sayılabilecek bir gelir sağladığı Stratford ve Londrada mal mülk satın aldığı biliniyor. O gün için birer meslek bile sayılmayan oyun yazarlığı ve belki de aktörlükten Shakespearein nerdeyse zengin olması başarısının boyutları hakkında fikir verebilir.
Ömrünün son yıllarında sağlığının pek yerinde olmadığı sanılıyor. 1616 yılında ölen Shakespeare için 1623 yılında Stratfordda bir anıt dikilmiş. Bu anıtın üzerindeki yazıda Shakespeare Sokrates ve Vergiliusla aynı düzeyde görülüyor. Aynı yıl oyunlarının ilk toplu basımı (firs folio) yapılmış.
Shakespearein bir anlamda tam zamanında doğduğu söylenebilir. İngiltere bu sırada her yönden bir ilerleme devrine girmiş. Protestanlar ve Katolikler arasındaki çatışma durulmuş ülke güçlenmeye ve zenginleşmeye başlamış. Kraliçe Elizabeth sağlam ve sağduyulu bir yönetimle ülkede birlik sağlamayı başarmış. Yurtseverlik duygusu giderek artmaktaymış. Avrupada başlayan Rönesans (yeniden doğuş) İngilterede de etkisin göstermiş. Klasik çağ kültürü ile ilgili yeni bilgiler İngiltereye de aktırılmış. Sanatın her dalı bir gelişme içinde olmakla birlikte özellikle tiyatro ve edebiyat alanlarında olağanüstü bir canlılık görülmüş. Ovidius Apuleius Horatius Heliodorus Plutarkhos Homeros Seneca Vergilius gibi yazarlar İngilizceye çevrilmiş. Shakespearein özellikle Ovidius ve Plutarkhostan büyük ölçüde etkilendiği sanılıyor. Eki yeni; İngiltere içinde dışında başka pek çok yazarın da Shakespearee esin kaynağı olduğu biliniyor. Bu yazarlardan başlıcaları şunlar: Boccaccio Chaucer Holinshed Lyly Spenser Sidney Grene NasheMontaigne.
Shakespearein şiirleri arasında özellikle Soneler anılmaya değer. Oyunlarından en tanınmışları ise: Hamlet Macbeth Kral Lear Othello Romeo ve Juliet Venedik Taciri Julius Caesar Antonius ve Kleopatra Fırtına IV. Henry Bir Yaz Gecesi Rüyası Kuru Gürültü Size Nasıl Geliyorsa Öyledir ve On İkinci Gece.
Bülent Bozkurt
