OğuzcanAbi
Üye
destan nedir?
Kahramanlarının olağanüstü eylemlerini coşkulu, törensel bir
üslupla anlatan ve genellikle birkaç bölümden oluşan manzum
yapıtlardır. Bilinen en eski edebiyat türlerinden biridir. Yunanca
"espos" sözcüğünden gelmektedir. Mitoloji, efsane, folklor ve
tarihi öğeler içerir. Destanlar ve destansı öyküler ilkçağlardan beri
dünyanın her yerinde gelenekleri sonraki kuşaklara aktarmak için
kollektif olarak yaratılmış edebi biçimlerdir.
Destanların ortak özellikleri
Hepsinde yarı tanrısal nitelikler taşıyan bir ya da birçok
kahramandan söz edilir. Destan bu kahramanın eylemleri üzerine
kurulmuştur. Olaylar çok geniş bir kozmik coğrafya üzerinde
geçer. Bir destanın dünyası ortaya çıktığı zaman içinde
düşünebilecek her şeyi barındıran bütünsel, çok yönlü bir
dünyadır. Hemen bütün destanlarda uzun yolculuklar anlatılır.
Çoğu destanda olaylara doğaüstü yaratıklar da katılır. Kişiler,
olaylar, doğal varlıklar hep gerçek yaşamdaki boyutlarından daha
büyük, daha zengindir. Özellikle sözlü destanlarda uzun anlatı,
betimleme (tanımlama) ve konuşma bölümleri bulunur. Öykü
içinde öyküye yer verilir.Törensel söyleyişler ve kamusal
duyarlılık hakimdir. Destanlar temel olarak iki gruba ayrılır.
Sözlü destanlar
Yazının henüz bulunmadığı ve yaygınlaşmadığı bir kültürde
doğan ve kuşaktan kuşağa sözlü olarak aktarıldıktan sonra yazıya
geçirilen destanlardır. Ozan ve şarkıcıların değişik zamanlarda
söylediği şarkı ve şiirlerin bütünleşmesi ve işlenmesiyle
oluşturulurlar. Örnekler:
Gılgameş
MÖ 3000 yıllarında Mezopotamya’da ortaya çıkmıştır. Bilinen en
eski destandır. Babil ve Akad toplumlarınca da benimsenmiştir.
Ama bugüne kalan en eksiksiz biçimi Sümer toplumunda ortaya
çıkmıştır . Zalim Uruk kralı Gılgameş’in ölümsüzlük arayışını
anlatır. Gılgameş ve arkadaşı Enkidu ile birlikte uzun arayışlardan
sonra ölümsüzlük otunu bulur, ama bir yılana kaptırır.
Ilyada ve Odysseia
MÖ 11-12’nci yüzyıllarda geçtiği sanılmaktadır. Homeros
destanları olarak bilinirler. Yunan Yarımadası’ndaki
Edebi destanlar
Belirli bir yazar tarafından eski örneklere uygun olarak ve
okunmak üzere kaleme alınmış destanlardır.
Örnekler
Vergilius’un Aeneis’i: MÖ 29-19’uncu yüzyılları kapsar. Troyalı
Aeneias’in uzun ve zorlu bir yolculuktan sonra Latin ülkesine
gelerek Lavinium kentini kurması anlatılır. Lavinium sonradan
Alba Langa ve Roma kentlerinin yerine kurulan ilk kenttir.
Milton’un Paradise Lost’u
İnsanın cennetten kovuluşu ve tanrının şeytanla mücadelesini
anlatır.
Dante’nin La Divina Commedia’sı (İlahi Komedya) MS 1310-1321,
Ariosto’nun Orlando Furioso’su (Çılgın Orlando) 1532, Camoes’in
Os Lusidas’ı 1572.
Türk edebiyatında destan
Asya kıtasının çeşitli bölgelerinde yaşayan Türk boyları arasında
zengin bir destan geleneği vardır. Bilinen Türk destanları arasında
en eskisi Yaratılış Destanı’dır. Altay Türkleri arasında
söylenmektedir. V. Radlov tarafından saptanıp yazıya
geçirilmiştir.
Saka Destanı, İskit Türkleri’ne aittir. Bu destan zinciri içinde Alp Er
Tunga ve Şu parçaları bulunur. Bunlar Kaşgarlı Mahmud’u Divanü
Lugati-t-Türk adlı eserinde yer almıştır.
Oğuz Kağan Destanı 14’üncü yüzyılda derlenmiş özet nitelikte bir
metindir. Oğuz Kağan’ın doğumu ve üstün nitelikleri, askeri
başarıları ve ülkeyi oğulları arasında pay edişi anlatılır.
Oğuz Türkleri’nden günümüze gelen tek destan metni ise Dede
Korkut Kitabı’dır. Bayındır Han soyundan geldikleri sanılan
Akkoyunlular’ın egemen olduğu Kuzeydoğu Anadolu’daki olaylar
ve Müslüman Oğuzlar’ın yaşamı anlatılır. Göktürk Destanları çeşitli
parçalardan oluşmuştur. Bozkurt parçasında Göktürkler’in bir boz
kurdun soyundan geldikleri, Ergenekon parçasında ise Ergenkon’a
sığınmaları, çoğalıp buraya sığmayınca dağı eriterek dış dünyaya
çıkmaları anlatılır. Köroğlu parçasında, göçebe Oğuzlar’ın Horasan
ve Hazar’da İranlılarla savaşlarından sözedilir. Manas Destanı’nda
Kırgız Türkleri'nin putperest Kalmuk ve Çinliler’le savaşları vardır.
Cengiz Han Destanı, Moğol istilasından sonra Kıpçak bozkırlarında
ve eski Uygurların yaşadığı bölgelerdeki olayları anlatır. Timur
Destanı, Timur’un savaşları ve kişiliğine yer verir. Danişmend Gazi
Destanı’nda Türklerin Anadolu’yu ele geçirmeleri anlatılır.
Battal Gazi Destanı’nda da Anadolu’daki Türk-Bizans savaşları yer
alır.Anadolu’daki İon krallıklarına saldırısı ve Akha kral ve
prenslerinin daha sonraki serüvenleri anlatılır. Özellikle Odysseia,
Yunan Tragedyası ve Batı edebiyatının önemli bir kaynağıdır.
üslupla anlatan ve genellikle birkaç bölümden oluşan manzum
yapıtlardır. Bilinen en eski edebiyat türlerinden biridir. Yunanca
"espos" sözcüğünden gelmektedir. Mitoloji, efsane, folklor ve
tarihi öğeler içerir. Destanlar ve destansı öyküler ilkçağlardan beri
dünyanın her yerinde gelenekleri sonraki kuşaklara aktarmak için
kollektif olarak yaratılmış edebi biçimlerdir.
Destanların ortak özellikleri
Hepsinde yarı tanrısal nitelikler taşıyan bir ya da birçok
kahramandan söz edilir. Destan bu kahramanın eylemleri üzerine
kurulmuştur. Olaylar çok geniş bir kozmik coğrafya üzerinde
geçer. Bir destanın dünyası ortaya çıktığı zaman içinde
düşünebilecek her şeyi barındıran bütünsel, çok yönlü bir
dünyadır. Hemen bütün destanlarda uzun yolculuklar anlatılır.
Çoğu destanda olaylara doğaüstü yaratıklar da katılır. Kişiler,
olaylar, doğal varlıklar hep gerçek yaşamdaki boyutlarından daha
büyük, daha zengindir. Özellikle sözlü destanlarda uzun anlatı,
betimleme (tanımlama) ve konuşma bölümleri bulunur. Öykü
içinde öyküye yer verilir.Törensel söyleyişler ve kamusal
duyarlılık hakimdir. Destanlar temel olarak iki gruba ayrılır.
Sözlü destanlar
Yazının henüz bulunmadığı ve yaygınlaşmadığı bir kültürde
doğan ve kuşaktan kuşağa sözlü olarak aktarıldıktan sonra yazıya
geçirilen destanlardır. Ozan ve şarkıcıların değişik zamanlarda
söylediği şarkı ve şiirlerin bütünleşmesi ve işlenmesiyle
oluşturulurlar. Örnekler:
Gılgameş
MÖ 3000 yıllarında Mezopotamya’da ortaya çıkmıştır. Bilinen en
eski destandır. Babil ve Akad toplumlarınca da benimsenmiştir.
Ama bugüne kalan en eksiksiz biçimi Sümer toplumunda ortaya
çıkmıştır . Zalim Uruk kralı Gılgameş’in ölümsüzlük arayışını
anlatır. Gılgameş ve arkadaşı Enkidu ile birlikte uzun arayışlardan
sonra ölümsüzlük otunu bulur, ama bir yılana kaptırır.
Ilyada ve Odysseia
MÖ 11-12’nci yüzyıllarda geçtiği sanılmaktadır. Homeros
destanları olarak bilinirler. Yunan Yarımadası’ndaki
Edebi destanlar
Belirli bir yazar tarafından eski örneklere uygun olarak ve
okunmak üzere kaleme alınmış destanlardır.
Örnekler
Vergilius’un Aeneis’i: MÖ 29-19’uncu yüzyılları kapsar. Troyalı
Aeneias’in uzun ve zorlu bir yolculuktan sonra Latin ülkesine
gelerek Lavinium kentini kurması anlatılır. Lavinium sonradan
Alba Langa ve Roma kentlerinin yerine kurulan ilk kenttir.
Milton’un Paradise Lost’u
İnsanın cennetten kovuluşu ve tanrının şeytanla mücadelesini
anlatır.
Dante’nin La Divina Commedia’sı (İlahi Komedya) MS 1310-1321,
Ariosto’nun Orlando Furioso’su (Çılgın Orlando) 1532, Camoes’in
Os Lusidas’ı 1572.
Türk edebiyatında destan
Asya kıtasının çeşitli bölgelerinde yaşayan Türk boyları arasında
zengin bir destan geleneği vardır. Bilinen Türk destanları arasında
en eskisi Yaratılış Destanı’dır. Altay Türkleri arasında
söylenmektedir. V. Radlov tarafından saptanıp yazıya
geçirilmiştir.
Saka Destanı, İskit Türkleri’ne aittir. Bu destan zinciri içinde Alp Er
Tunga ve Şu parçaları bulunur. Bunlar Kaşgarlı Mahmud’u Divanü
Lugati-t-Türk adlı eserinde yer almıştır.
Oğuz Kağan Destanı 14’üncü yüzyılda derlenmiş özet nitelikte bir
metindir. Oğuz Kağan’ın doğumu ve üstün nitelikleri, askeri
başarıları ve ülkeyi oğulları arasında pay edişi anlatılır.
Oğuz Türkleri’nden günümüze gelen tek destan metni ise Dede
Korkut Kitabı’dır. Bayındır Han soyundan geldikleri sanılan
Akkoyunlular’ın egemen olduğu Kuzeydoğu Anadolu’daki olaylar
ve Müslüman Oğuzlar’ın yaşamı anlatılır. Göktürk Destanları çeşitli
parçalardan oluşmuştur. Bozkurt parçasında Göktürkler’in bir boz
kurdun soyundan geldikleri, Ergenekon parçasında ise Ergenkon’a
sığınmaları, çoğalıp buraya sığmayınca dağı eriterek dış dünyaya
çıkmaları anlatılır. Köroğlu parçasında, göçebe Oğuzlar’ın Horasan
ve Hazar’da İranlılarla savaşlarından sözedilir. Manas Destanı’nda
Kırgız Türkleri'nin putperest Kalmuk ve Çinliler’le savaşları vardır.
Cengiz Han Destanı, Moğol istilasından sonra Kıpçak bozkırlarında
ve eski Uygurların yaşadığı bölgelerdeki olayları anlatır. Timur
Destanı, Timur’un savaşları ve kişiliğine yer verir. Danişmend Gazi
Destanı’nda Türklerin Anadolu’yu ele geçirmeleri anlatılır.
Battal Gazi Destanı’nda da Anadolu’daki Türk-Bizans savaşları yer
alır.Anadolu’daki İon krallıklarına saldırısı ve Akha kral ve
prenslerinin daha sonraki serüvenleri anlatılır. Özellikle Odysseia,
Yunan Tragedyası ve Batı edebiyatının önemli bir kaynağıdır.
