Tarama, hiçbir şikayeti olmayan kişilerde hastalığı erken dönemde saptamayı amaçlar. Şikayeti olan birinde yapılan inceleme tarama değil, tanısal değerlendirmedir. Bu ayrım önemlidir: tarama programları sağlıklı görünen kişiler için tanımlanmıştır.

Kadınlarda ulusal düzeyde yürütülen üç tarama programı bulunur: rahim ağzı, meme ve kolorektal kanser taramaları. Bu programlar bilimsel kanıta dayanır ve belirli yaş aralıkları için tanımlanmıştır. Her kanser türü için tarama yapılmaz; çünkü her testin erken tanı sağladığı gösterilememiştir.

Rahim Ağzı Kanseri Taraması

Rahim ağzı kanseri, taramayla önlenebilen nadir kanserlerden biridir. Bunun nedeni hastalığın kanser haline gelmeden önce yıllarca süren bir ön aşamadan geçmesidir. Bu aşamada saptanan değişiklikler tedavi edilebilir.

Kimler taranır: Ulusal program 30-65 yaş arası kadınları kapsar. Tarama 5 yılda bir yapılır ve HPV-DNA testi ya da smear kullanılır.

Nasıl yapılır: Rahim ağzından küçük bir fırça ile hücre örneği alınır. İşlem birkaç saniye sürer, genellikle ağrısızdır. Sonrasında hafif lekelenme olabilir.

HPV testi ne gösterir: Rahim ağzı kanserinin başlıca nedeni HPV adı verilen bir virüstür. Test bu virüsün varlığını araştırır. Virüsün bulunması kanser olduğu anlamına gelmez; enfeksiyonların büyük çoğunluğu bağışıklık sistemi tarafından temizlenir. Ancak kalıcı olan bazı tipler yıllar içinde hücre değişikliğine yol açabilir.

Hazırlık: Adet döneminde olunmamalı, testten bir gün önce vajinal duş yapılmamalı ve vajinal ilaç kullanılmamalıdır.

Sonuç anormal çıkarsa: Bu, kanser tanısı anlamına gelmez. İleri değerlendirme için kolposkopi adı verilen inceleme yapılır; rahim ağzı büyüteçli bir cihazla incelenir ve gerekirse biyopsi alınır.

Ankara Kadın Doğum polikliniklerinde bu tarama rutin kontrollerin bir parçası olarak planlanır.

HPV Aşısı

Tarama ile birlikte ele alınması gereken bir başlıktır. HPV aşısı, rahim ağzı kanserine yol açabilen virüs tiplerine karşı koruma sağlar.

En etkili uygulama, virüsle karşılaşmadan önce yapılan aşılamadır; bu nedenle ergenlik döneminde önerilir. İleri yaşta da uygulanabilir, ancak koruma düzeyi değişebilir.

Doz sayısı yaşa göre belirlenir. Aşı yaptırmış olmak taramayı gereksiz kılmaz; her iki uygulama birbirini tamamlar.

Meme Kanseri Taraması

Meme kanseri kadınlarda en sık görülen kanser türüdür. Erken saptandığında tedavi seçenekleri genişler.

Kimler taranır: Ulusal program 40-69 yaş arası kadınlarda 2 yılda bir mamografi önerir.

Mamografi nedir: Memenin düşük doz röntgen ile görüntülenmesidir. Meme iki plaka arasında kısa süre sıkıştırılır; bu, dokunun yayılmasını ve daha net görüntü alınmasını sağlar. Rahatsızlık verebilir ama işlem birkaç saniye sürer.

Zamanlama: Adet döneminden sonraki günlerde memeler daha az hassastır; bu dönemde çekim daha rahat geçer.

Ultrason ne zaman eklenir: Yoğun meme dokusu olan kadınlarda mamografinin duyarlılığı azalabilir. Bu durumda ultrason tamamlayıcı olarak kullanılır. Genç kadınlarda ilk tercih genellikle ultrasondur.

MR görüntüleme: Yüksek riskli gruplarda, örneğin ailesinde belirli genetik yatkınlık bulunan kadınlarda programa eklenebilir.

Kendi kendine muayene: Tarama programının yerini tutmaz ancak kadının kendi memesini tanımasını sağlar. Ayda bir, adet bitiminden sonraki günlerde yapılması önerilir. Ele gelen sertlik, cilt çekintisi, meme başı içe dönmesi ya da akıntı fark edildiğinde başvurulmalıdır.

Kolorektal Kanser Taraması

Bu tarama kadın ve erkek için ortaktır ancak kadınlarda da önemsenmesi gereken bir programdır.

Kimler taranır: 50-70 yaş arası bireylerde 2 yılda bir gaitada gizli kan testi önerilir.

Nasıl yapılır: Dışkı örneğinde gözle görülmeyen kan varlığı araştırılır. Test evde alınabilir.

Sonuç pozitif çıkarsa: Kolonoskopi ile ileri değerlendirme yapılır. Bu incelemede saptanan poliplerin çıkarılması, kanser gelişimini önleyebilir.

Ailesinde kolon kanseri öyküsü bulunanlarda tarama daha erken yaşta başlayabilir.

Yumurtalık Kanseri İçin Tarama Var mı?

Bu soru sık sorulur ve yanıtı açık olmalıdır: toplum geneline yönelik bir yumurtalık kanseri tarama programı bulunmamaktadır.

Nedeni, mevcut testlerin bu amaç için yeterli bulunmamasıdır. Kan testleri ve ultrason, belirti vermeyen kadınlarda taranmaya uygun görülmemiştir; gereksiz girişimlere yol açabilmektedir.

Bu nedenle yumurtalık kanserinde erken tanı, belirtilerin fark edilmesine dayanır. Sürekli karın şişkinliği, çabuk doyma, alt karın ağrısı ve sık idrara çıkma birkaç haftadır sürüyorsa değerlendirilmelidir.

Ailesinde yumurtalık ya da meme kanseri öyküsü yoğun olan kadınlarda genetik danışmanlık gündeme gelebilir. Bu grupta izlem programı kişiye özel planlanır.

Rahim Kanseri

Rahim iç zarı kanseri için de rutin tarama önerilmez. Ancak bu kanserin belirgin bir erken bulgusu vardır: anormal kanama.

Menopoz sonrası ortaya çıkan her kanama, adet dışı kanama ve aşırı kanama değerlendirilmelidir. Bu bulgular sayesinde hastalık çoğu zaman erken evrede saptanabilir.

Risk faktörleri arasında kilo fazlalığı, şeker hastalığı, hiç doğum yapmamış olmak ve polikistik over sendromu öyküsü sayılabilir. Bu gruptaki kadınlarda kanama şikayeti daha dikkatle ele alınır.

Ankara Kadın Doğum Doktorları tarafından yapılan değerlendirmede ultrason ile rahim iç zarı kalınlığı ölçülür; gerekli görülürse biyopsi planlanır.

Yaşa Göre Tarama Takvimi

20-29 yaş: Yıllık jinekolojik değerlendirme. Rahim ağzı taraması bu yaş grubunda ulusal programa dahil değildir; HPV aşısı gündeme gelebilir.

30-39 yaş: Rahim ağzı taraması başlar, 5 yılda bir. Meme muayenesi ve gerektiğinde ultrason.

40-49 yaş: Mamografi taraması başlar, 2 yılda bir. Rahim ağzı taraması sürer.

50-65 yaş: Mamografi ve rahim ağzı taraması sürer. Kolorektal tarama eklenir.

65 yaş üzeri: Rahim ağzı taraması, önceki sonuçlar uygunsa sonlandırılabilir. Diğer taramaların sürdürülmesi genel sağlık durumuna göre değerlendirilir.

Bu takvim genel çerçevedir. Ailesinde kanser öyküsü bulunanlarda ya da daha önce anormal sonuç alınmış kadınlarda program kişiye göre değişir.

Aile Öyküsü Neden Sorulur?

Kanserlerin küçük bir bölümü kalıtsal yatkınlıkla ilişkilidir. Bu nedenle ilk derece akrabalarda görülen kanserler ve tanı yaşları sorgulanır.

Erken yaşta meme kanseri, aynı ailede birden çok meme ve yumurtalık kanseri, erkeklerde meme kanseri gibi durumlar genetik danışmanlığı gündeme getirebilir.

Genetik değerlendirme sonucunda yatkınlık saptanan kadınlarda izlem programı yoğunlaştırılır ve daha erken yaşta başlatılır.

Taramaya İlişkin Yaygın Yanılgılar

"Şikayetim yok, gerek yok." Taramanın amacı zaten şikayet ortaya çıkmadan saptamaktır. Şikayet varsa yapılan inceleme tarama değil, tanısal değerlendirmedir.

"Ailemde kanser yok, riskim yok." Kanserlerin büyük çoğunluğu ailesel yatkınlık olmadan gelişir. Aile öyküsü olmaması taramayı gereksiz kılmaz.

"Aşı oldum, tarama gerekmez." HPV aşısı tüm virüs tiplerine karşı koruma sağlamaz. Tarama sürdürülmelidir.

"Mamografi zararlıdır." Kullanılan radyasyon dozu düşüktür. Tarama programlarında beklenen katkı, bu maruziyetin önüne geçtiği için önerilmektedir.

Kadın Doğum Ankara başvurularında bu konular sorulabilir ve ayrıntılı açıklama istenebilir.

Sonuçların Değerlendirilmesi

Tarama sonuçları iki tür yanılgı içerebilir. Yanlış pozitif sonuç, hastalık olmadığı halde testin şüpheli çıkmasıdır; gereksiz kaygıya ve ek incelemeye yol açar. Yanlış negatif sonuç ise hastalığın gözden kaçmasıdır.

Bu nedenle tarama sonuçları tek başına değil, muayene bulguları ve önceki sonuçlarla birlikte yorumlanır. Önceki tetkiklerin saklanması ve kontrollere getirilmesi karşılaştırma imkânı sağlar.

Tarama sonucu normal çıksa dahi, iki tarama arasında ortaya çıkan yeni bir bulgu değerlendirilmelidir.

Korunmaya Katkı Sağlayan Etkenler

Taramanın yanında yaşam düzeninin de rolü vardır. Sigara kullanımı rahim ağzı kanseri riskini artırır. Kilo fazlalığı meme ve rahim kanserleriyle ilişkilendirilmiştir.

Düzenli fiziksel etkinlik, dengeli beslenme ve alkol tüketiminin sınırlandırılması genel kanser riski açısından önerilen başlıklardır.

Emzirmenin meme kanseri riskini azaltmaya katkı sağladığı bildirilmektedir.

Ankara Kadın Doğum Doktoru ile yapılan yıllık kontrollerde hem tarama takvimi hem bu koruyucu başlıklar gözden geçirilir.

Bu yazıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Size uygun tarama programı için bir kadın hastalıkları ve doğum uzmanına başvurmanız önerilir.